Merk jij ook zo weinig van klimaatverandering? Vergeet jij ook wel eens aan die arme arbeiders in Bangladesh te denken als je kleding koopt? Je bent niet de enige. Er heerst een diepe kloof tussen ons denken als burger en ons gedrag als consument.

Mocht je ooit in een gesprek zijn beland met als onderwerp het opwarmen van de Aarde of milieuverontreiniging, dan is de kans groot dat jouw gesprekspartner als volgt reageerde: ‘Maar wat kan ik er aan doen? Ze moeten die grote bedrijven aanpakken, niet mij.’ En mocht je toevallig vegetariër zijn, dan is deze zeker — in verschillende variaties — een paar keer voorbij gekomen: ‘Ga jij in je eentje de wereld redden dan?’. Meestal vergezeld van een meewarige glimlach en een snelle blik richting jouw (al dan niet leren) schoenen.

De bedachtzame burger & de impulsieve consument

We weten niet beter. Cynisme is onze tweede natuur geworden. En dat is misschien ook niet zo gek. Als we een goedkoop shirtje halen bij de Primark, de auto pakken in plaats van de trein of ons laten verleiden door de kiloknaller van de week, weten we precies wat de gevolgen hiervan zijn voor anderen en het milieu. Toch verandert dat weinig aan ons gedrag als consument. We worden immers dagelijks bestookt met honderden meningen en meninkjes via tv, Facebook, Youtube of Twitter en we reageren zoals iedereen doet die steeds meer weet: we klappen dicht.

Het zal je waarschijnlijk niet lukken om iedereen van jouw gelijk te overtuigen. Dat is maar goed ook.

Het is een bekend fenomeen waarbij er een paradox optreedt die ook wel het Dunning Krugereffect wordt genoemd. Die beschrijft hoe incompetente mensen zichzelf doorgaans overschatten, waardoor ze zich heer en meester van het gesprek wanen. Verstandige en bekwame types hebben juist de neiging om zichzelf te onderschatten, omdat ze de ander net zo veel kwaliteiten toeschrijven als zichzelf. Als gevolg hiervan vergeten ze met heldere tegenargumenten te komen en binden ze in. Zie hier de basis voor het succes van klimaatsceptici.

Wat natuurlijk ook meespeelt is het gevoel van onmacht dat veel mensen bij het tegenkomen van grote vraagstukken hebben. Het bekende gevoel van wat kan ik er aan doen? Toch is dat niet helemaal terecht. Natuurlijk zal het je waarschijnlijk niet lukken om iedereen van jouw gelijk te overtuigen en een andere richting te doen kiezen. Dat is maar goed ook. Stel je eens voor wat het zou betekenen als ieder persoon zoveel macht zou hebben! Maar een flinke duw in de goede richting is al heel wat en zeker haalbaar. Al die “grote bedrijven”, graaiende bankiers en corrupte politici zijn immers allemaal van hetzelfde afhankelijk: onze steun als klant of kiezer. Ze bewegen mee met de markt en die markt, dat zijn wij.

De waarde van groen

Ga eens naar Albert Heijn en zie hoeveel biologische producten er tegenwoordig liggen. Loop eens door een winkelstraat en turf hoe vaak je het woord “duurzaam” tegenkomt. Alhoewel je de motieven hierachter in twijfel kunt trekken, toont het aan dat er iets veranderd is. Duurzaamheid stond 10 jaar geleden nog gelijk aan “duur” en de term werd dan ook door ieder bedrijf gemeden dat een groot publiek voor ogen stond. Hoe anders is het nu!

Energiebedrijven, banken en supermarkten tuimelen tegenwoordig over elkaar heen om te laten zien hoe goed ze het wel niet met de wereld voor hebben. Laatst bevond ik mij in de La Place waar ik, door middel van een kaartje op tafel, aangesproken werd om ook eens vegetarisch te eten. Bedankt voor de tip… Deze verandering is er niet gekomen omdat ondernemers opeens het licht hebben gezien. Ze voegen zich simpelweg naar de interesses van de consument. En die consument vindt duurzaamheid belangrijk.

Het feit dat grote bedrijven op deze markt duiken, betekent dat er wat te halen valt. Omdat een substantieel aantal mensen die richting op wil.

Ik hoor sommigen van jullie al morren: ‘Dat zijn allemaal mooie verkooppraatjes van handige ondernemers! Dat betekent nog niet dat de wereld steeds mooier en groener wordt.’ Misschien niet. Daarvoor is de markt waarschijnlijk ook nog niet groot genoeg. Maar het valt niet te ontkennen dat deze paradigmaverschuiving structureel is. Sterker nog: het feit dat grote bedrijven op deze markt duiken, betekent dat er wat te halen valt. En er is alleen wat te halen omdat een substantieel aantal mensen die richting op wil. Zo simpel werken deze economische principes nou eenmaal. Het is nu zaak om jouw invloed als consument te omarmen en te gebruiken.

Plankton aan het roer

Vanaf nu kan je al die cynische gesprekspartners dus gemakkelijk van repliek dienen. ‘Nee, ik kan niet in mijn eentje de wereld redden, maar in mijn leven ben ik verantwoordelijk voor de keuzes die ik maak en met die keuzes beïnvloed ik anderen.’ Je zult zien dat je schouders ophalen en je verschuilen achter de onmacht van jouw “eigen kleine ik”, niet meer dan een excuus is om niks te hoeven veranderen. Angst om in te moeten boeten op luxe, comfort of gemak. Gelukkig hoeft tegenwoordig zelfs dát niet meer. Zie daar de zegeningen van het consumentisme.

Het is net als bij de voedselpyramide: zonder de plankton (de burger), geen grote vissen (de machthebbers) en dus ook geen haaien (vul deze zelf maar in). Oftewel: met jouw portemonnee oefen je macht uit. Wat en hoe je koopt, doet er toe. Meer dan je denkt! Een dooddoener? Probeer jouw macht als consument maar eens écht te herinneren als je boodschappen doet of aan het shoppen slaat. Je zult zien dat het een wereld van verschil maakt.